Bảo tàng Lâm Đồng | Lam Dong Museum

Tượng Phật Quan Âm Bồ Tát và nghiên mực - những cổ vật triều Nguyễn độc đáo ở Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng

Khi đến tham quan Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng, công chúng sẽ được thưởng ngoạn và tìm hiểu nhiều thông tin thú vị về các hiện vật trong sưu tập cổ vật cung đình triều Nguyễn. Trong đó có những bức tượng Phật Quan Âm Bồ Tát và nghiên mực rất độc đáo đang được bảo quản và trưng bày tại đây.

Tượng Phật Quan Âm Bồ Tát trong sưu tập cổ vật cung đình triều Nguyễn tại Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng

Tượng Phật Quan Âm Bồ Tát

Các nước có ảnh hưởng của Phật giáo quan niệm Quan Âm Bồ Tát hiện thân trong nhiều hình dạng để cứu độ chúng sinh, nhất là trong các nạn lửa, nước, quỷ dữ và đao kiếm. Do đó, hình dáng tượng Phật Quan Âm Bồ Tát thường rất đa dạng, phong phú. Tại Trung Quốc và Việt Nam, Phật Quan Âm Bồ Tát thường được diễn tả dưới hình dáng nữ, đã in sâu vào tâm khảm nhiều người và được biểu hiện ở nhiều phương diện khác nhau. Dưới thời nhà Nguyễn, tượng Phật Quan Âm Bồ Tát thường được thờ tự hay làm vật phong thủy để cầu mong an lành, may mắn.

Những tượng Phật Quan Âm Bồ Tát trong sưu tập cổ vật cung đình triều Nguyễn tại Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng là những hiện vật độc đáo, có nhiều điểm tương đồng thú vị. Các hiện vật này đều thuộc nhóm tượng Phật phục vụ nhu cầu tâm linh của gia đình hoàng tộc, có những tượng Phật vừa thờ cúng, vừa trang trí như những vật phong thủy để cầu mong những điều tốt đẹp luôn đến với chủ nhân. Ngự xưởng trong thời nhà Nguyễn là nơi chế tạo, cung ứng các vật dụng phục vụ nhà vua và hoàng tộc. Các nghệ nhân làm việc tại đây là những người thợ tài hoa, được tuyển chọn khắt khe từ các làng nghề truyền thống trong nước. Các bức tượng Phật Quan Âm Bồ Tát trong sưu tập đều do các nghệ nhân trong Ngự xưởng triều Nguyễn chế tác tỉ mỉ, công phu theo phương pháp thủ công. Các bức tượng Phật Quan Âm Bồ Tát được chế tác theo một mô típ chung: tượng đứng, tóc búi cao, gương mặt hiền từ, mặc áo dài mềm mại phủ kín chân, tà áo và tay áo mềm mại, tay Phật luôn cầm một bình nước cam lộ để cứu độ chúng sinh.

Tượng Phật Quan Âm Bồ Tát được chế tác từ nhiều loại đá ngọc khác nhau

Tượng Phật Quan Âm Bồ Tát trong sưu tập cũng có những điểm riêng độc đáo. Ngoài các bức tượng Phật chế tác từ đá ngọc tạo dáng đứng, còn có bức tượng Phật được chế tác từ hổ phách tạo dáng trong tư thế ngồi trên đài sen với 3 lớp cánh, một tay cầm bình nước cam lộ và một tay lần tràng hạt. Ngoài chất liệu đá ngọc là chủ yếu để chế tác nên các tượng Phật Quan Âm Bồ Tát, nghệ nhân còn sử dụng chất liệu hổ phách để chế tác. Hổ phách là hóa thạch của nhựa cây lá kim cổ đại tích tụ sau hàng chục triệu năm. Từ xưa, hỗ phách đã được xem là có giá trị thẩm mỹ cao, màu sắc ấm áp, vẻ đẹp độc đáo, ý nghĩa phong thủy tốt đẹp, giúp thu hút tài lộc, xua đuổi tà khí, mang lại may mắn và bình an.

Tượng Phật Quan Âm Bồ Tát được chế tác từ hổ phách

Nghiên mực

Văn phòng tứ bảo (bút, nghiên, giấy, mực) là những vật dụng thiết yếu trong thư phòng của các nho sĩ xưa, tượng trưng cho tinh thần hiếu học và phẩm chất thanh cao. Sưu tập cổ vật cung đình triều Nguyễn tại Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng có nhiều hiện vật văn phòng tứ bảo độc đáo. Đặc biệt là các loại nghiên mực được chế tác tinh xảo, mang đậm giá trị thẩm mỹ và văn hóa thời Nguyễn. Nghiên mực dùng để mài và chứa mực tàu khi viết chữ. Trên nghiên thường có một mặt phẳng để mài mực và một ô nhỏ để chứa nước hoặc mực. Khi viết chữ, người viết dùng bút lông chấm mực đã mài ở nghiên để viết.

Các nghiên mực trong sưu tập cổ vật cung đình triều Nguyễn tại Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng

Tất cả các nghiên mực trong sưu tập đều được nghệ nhân trong Ngự xưởng triều Nguyễn chế tác từ đá ngọc, một loại vật liệu quý mang lại vẻ đẹp trang nhã và bền vững theo thời gian. Đá ngọc dùng chế tác nghiên mực có màu sắc khá đa dạng như màu trắng đục, trắng xanh, xanh ngọc… Nguồn gốc đá ngọc gồm cả ở trong và ngoài nước, nhập khẩu ngọc thô từ Trung Quốc và Myanmar - những quốc gia có truyền thống lâu đời trong khai thác và chế tác ngọc.

Thời bấy giờ chưa có máy móc hiện đại như ngày nay, nên các nghệ nhân chế tác hoàn toàn bằng phương pháp thủ công, như chạm khắc, mài nhẵn, gọt giũa…, đòi hỏi sự tỉ mỉ, kiên nhẫn và tay nghề cao. Các nghiên mực đều có kết cấu gồm 2 phần là thân và nắp. Hình dáng nghiên mực cách điệu theo các loại trái cây trong tự nhiên, mang ý nghĩa tốt đẹp như trái đào, trái lựu, với mong muốn chủ nhân luôn gặp điều may mắn, phúc lộc và trường thọ.

Bên cạnh những điểm tương đồng, các hiện vật nghiên mực trong sưu tập cũng có những điểm riêng độc đáo, thể hiện sự tài hoa và sáng tạo không ngừng của nghệ nhân chế tác. Bên cạnh những chiếc nghiên mực được chế tác từ đá ngọc gồm 2 phần (thân và nắp) thì còn có chiếc nghiên mực được chế tác thêm phần đế và hộp đựng phía bên ngoài. Phần hộp thường được chế tác từ gỗ quý, còn phần đế thì được chế tác từ gỗ quý hoặc ngà. Dựa trên hình dáng của nghiên mực mà nghệ nhân trong Ngự xưởng chế tác phần đế hay chiếc hộp đựng nghiên sao cho phù hợp và vừa khít. Điều này không chỉ góp phần bảo vệ nghiên mà còn làm nổi bật giá trị của nghiên.

Nghiên được chế tác thêm hộp đựng phía bên ngoài bằng gỗ

Bên cạnh những chiếc nghiên mực được chế tác hình trái đào, trái lựu, còn có những chiếc nghiên được chế tác theo hình lá sen, hình chiếc hài, hình chữ nhật, cho thấy sự phong phú và đa dạng trong tạo hình chế tác. Một yếu tố tạo nên giá trị nghệ thuật đặc biệt cho các nghiên mực trong sưu tập là sự đa dạng, phong phú trong đề tài trang trí. Các nghệ nhân Ngự xưởng đã khéo léo đưa vào nghiên nhiều kiểu họa tiết, trong đó có những họa tiết quen thuộc trong mỹ thuật cung đình như hoa đào, cành mai, lá sen, mây trời, chim phượng, cây tùng,… Mỗi họa tiết không chỉ mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc, mà còn thể hiện trình độ chạm khắc tinh tế, góp phần tôn vinh giá trị văn hóa và thẩm mỹ của từng chiếc nghiên.

Nghiên được chế tác theo hình chiếc hài

Các bức tượng Phật Quan Âm Bồ Tát và các nghiên mực trong sưu tập cổ vật cung đình triều Nguyễn tại Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng không chỉ là những tác phẩm nghệ thuật tinh xảo, mà còn là biểu tượng văn hóa - tâm linh đặc sắc của dân tộc Việt Nam. Qua nhữngg đường nét chạm khắc mềm mại, khuôn mặt hiền từ, hình dáng trang nghiêm, các bức tượng thể hiện sâu sắc tinh thần từ bi, cứu khổ cứu nạn của Phật Quan Âm Bồ Tát, đồng thời phản ánh rõ đặc điểm thẩm mỹ và kỹ thuật điêu khắc của thời nhà Nguyễn. Những bức tượng Phật này không chỉ góp phần làm phong phú thêm kho tàng mỹ thuật Phật giáo Việt Nam, mà còn là minh chứng sống động cho sự phát triển của tín ngưỡng dân gian và vai trò của đạo Phật trong đời sống xã hội đương thời. Các hiện vật nghiên mực trong sưu tập không chỉ là minh chứng sinh động cho một thời kỳ văn hóa cung đình phát triển rực rỡ, mà còn thể hiện trình độ chế tác thủ công đỉnh cao của các nghệ nhân xưa. Đây là nguồn tư liệu quý giá giúp chúng ta hiểu sâu hơn về đời sống văn hóa, tinh thần và mỹ thuật của triều Nguyễn - một giai đoạn lịch sử quan trọng trong lịch sử dân tộc.

Phạm Thị Ngát