Bảo tàng Lâm Đồng | Lam Dong Museum

Linga vàng Po Dam: Quá trình phát hiện và công nhận Bảo vật quốc gia

Ngày 18/01/2023, Thủ tướng Chính phủ ký Quyết đinh số 73/QĐ-TTg về việc công nhận Bảo vật quốc gia đợt 12 - năm 2023. Trong số 29 bảo vật quốc gia được công nhận đợt này, có Linga vàng Po Dam của tỉnh Bình Thuận cũ, nay là tỉnh Lâm Đồng.

Bảo vật quốc gia Linga vàng Po Dam

Tính đến thời điểm tháng 10/2025, tỉnh Lâm Đồng có có 142 di tích. Trong đó, có 3 di tích quốc gia đặc biệt, 57 di tích cấp quốc gia, 82 di tích cấp tỉnh; có 10 di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia; có 3 bảo vật quốc gia (Đàn đá Đắk Sơn, niên đại khoảng 3.500 - 3.000 năm cách ngày nay; Linga vàng Po Dam, niên đại khoảng thế kỷ VIII - IX và Tượng Avalokitesvara Bắc Bình, niên đại khoảng thế kỷ VIII - IX); có 7 di sản được UNESO ghi danh (Di sản phi vật thể đại diện của nhân loại - Không gian văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên, Di sản tư liệu thế giới - Mộc bản Triều Nguyễn, Khu dự trữ sinh quyển thế giới Lang Biang, Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông, Nghệ thuật Đờn ca tài tử Nam Bộ, Nghệ thuật làm gốm của người Chăm; Đà Lạt là Thành phố sáng tạo của UNESCO trong lĩnh vực Âm nhạc).

Trong số các Bảo vật quốc gia, Linga vàng Po Dam được phát hiện trong đợt khai quật khảo cổ năm 2013 tại di tích tháp Po Dam là hiện vật độc nhất vô nhị, độc đáo, quý hiếm được phát hiện đến thời điểm hiện nay ở Việt Nam. Linga cao 6,6cm; đường kính thân 5,35 - 5,49cm; đường kính vành 5,8 - 6,0cm, trọng lượng 78,36 gram, niên đại khoảng thế kỷ VIII - IX. Qua phân tích thành phần hợp kim đúc Linga, tỷ lệ vàng ròng chiếm khoảng 90,4%, còn lại khoảng 9,6% là bạc và đồng.

Linga vàng Po Dam chứa đựng những thông tin khoa học quan trọng, có nhiều giá trị đối với công tác nghiên cứu và nhận thức về văn hóa, lịch sử liên quan đến di tích Po Dam và văn hóa Chăm. Trong Bàlamôn giáo, Linga tượng trưng cho vị thần tối cao Shiva, với vai trò huỷ diệt và tái sinh (nguyên lý nhân quả), là sự sinh sản (phồn thực), vật thờ quan trọng trong các di tích kiến trúc tôn giáo thuộc văn hoá Champa ở miền Trung Việt Nam và các quốc gia cổ đại khác trong khu vực Đông Nam Á.

Địa điểm phát hiện Linga vàng Po Dam nằm trong khu di tích tháp Po Dam, tọa lạc trên sườn núi Ông Xiêm thuộc địa bàn thôn Lạc Trị (xã Phú Lạc cũ), nay là xã Liên Hương, tỉnh Lâm Đồng. Nhóm kiến trúc đền tháp Chăm này gồm 6 kiến trúc đã được học giả người Pháp Henry Parmentier khảo sát và lập bản vẽ, công bố năm 1919. Nhóm tháp Po Dam đã được Bộ VHTTDL xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia vào năm 1996.

Quang cảnh khai quật khảo cổ phục vụ trùng tu di tích tháp Po Dam, năm 2014

Được sự đồng ý của Bộ VHTTDL, năm 2013 - 2014 Sở VHTTDL tỉnh Bình Thuận cũ đã phối hợp với Viện Khoa học Xã hội vùng Nam bộ tổ chức 2 đợt khai quật khảo cổ tại khuôn viên nhóm đền tháp Po Dam. Tổng diện tích khai quật là 1.455m2, nhằm làm sáng tỏ vị trí, kích thước, kết cấu kiến trúc và các vấn đề liên quan đến các móng đế tháp bị sụp đổ, vùi lấp trong lòng đất, phục vụ công tác trùng tu, phục hồi một số kiến trúc của di tích.

Tháp Po Dam sau khi được trùng tu, năm 2014

Hai đợt khai quật khảo cổ năm 2013 - 2014 đã tiến hành bóc tách toàn bộ lớp đất, gạch, đá phủ lấp trên bề mặt khuôn viên tháp Po Dam. Qua đó đã làm xuất lộ một số kiến trúc quan trọng trong khuôn viên khu tháp, mà trước đó học giả người Pháp Henry Parmentier không đề cập trong bản vẽ. Cụ thể là: kiến trúc dạng nhà dài, kiến trúc dạng vuông ở phía Nam; cầu thang cổ dạng bậc cấp bằng gạch chạy theo hướng Đông - Tây dẫn lên tháp Nam; 4 khối gạch vuông, có thể là nơi đặt tượng; hệ thống đường dẫn nội bộ trong khu tháp; dấu tích đục phá vách núi đá phía Tây để mở rộng không gian xây dựng khu tháp…

Nền móng nhà dài, phát hiện trong đợt khai quật khảo cổ năm 2014

Những phát hiện này giúp chúng ta nhận thức rõ hơn về các kiến trúc vốn có của khu tháp và từ chính từ các kiến trúc đơn lẻ này sẽ góp phần nhận diện chức năng các kiến trúc trong không gian tổng thể của khu tháp.

Bậc cấp cổ dẫn lên tháp Po Dam, phát lộ trong đợt khai quật khảo cổ năm 2014

Hai đợt khai quật khảo cổ nói trên đã làm xuất lộ nhiều hiện vật có giá trị, như: phiến đá chạm khắc chữ Chăm cổ dạng bia ký, kết quả phân tích nội dung cổ tự trên phiến đá cho biết niên đại xây dựng tháp vào khoảng năm 710 AD. Đây là phát hiện mới vô cùng quan trọng, góp phần xác định niên đại xây dựng khu tháp vào khoảng đầu thế kỷ VIII, tương đương với nhóm kiến trúc Mỹ Sơn E1, Mỹ Sơn C7 ở Quảng Nam (nay là thành phố Đà Nẵng).

Chữ Phạn cổ khắc trên phiến đá, phát hiện trong đợt khai quật khảo cổ năm 2014

Đặc biệt đã phát hiện Linga vàng và nhiều hiện vật khác có giá trị, như bệ Yoni, bàn nghiền, các loại nhạc khí (chuông, chũm choẹ, lục lạc), nhẫn Mưta, gương đồng, rìu, giáo, cùng số lượng lớn ngói lợp và nhiều di vật gốm vỡ (từ các loại vật dụng, như bình, hũ, tô, chén, đĩa, nồi…), góp phần khẳng định thêm giá trị về mặt lịch sử, văn hoá, tôn giáo, tín ngưỡng thờ sinh thực khí của người Chăm tại di tích tháp Po Dam.

Theo đánh giá của các chuyên gia, Linga vàng là loại hình hiện vật tiêu biểu, có giá trị thẩm mỹ cao, đường nét tạo hình hài hòa, cân đối, phản ánh diện mạo đời sống sinh hoạt (tôn giáo) của một bộ phận cư dân Champa thuộc tầng lớp thượng lưu trong xã hội lúc bấy giờ. Loại hình hiện vật này mang dấu ấn lịch sử, văn hoá Ấn Độ vốn lan tỏa đến vùng đất miền Trung Việt Nam thông qua các hoạt động trao đổi thương mại, tương tác, giao lưu và tiếp biến văn hoá giữa cư dân tại chỗ với văn hoá Ấn Độ.

Sở VHTTDL tỉnh Lâm Đồng đã chỉ đạo Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng tăng cường công tác quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị Bảo vật quốc gia Linga vàng Po Dam thông qua công tác trưng bày, triển lãm, giới thiệu trên các phương tiện truyền thông, nền tảng số để quảng bá di sản văn hoá, bảo vật quốc gia của địa phương, đáp ứng nhu cầu tham quan, nghiên cứu, tìm hiểu của công chúng, góp phần phát triển du lịch, kinh tế - xã hội địa phương. Đồng thời, phối hợp với các cơ quan chức năng để xây dựng và thực hiện tốt các phương án bảo vệ, đảm bảo tuyệt đối an toàn hiện vật và Bảo vật quốc gia.

Trung Hoà