Bảo tàng Lâm Đồng | Lam Dong Museum

Chụp mối - Dụng cụ phản ánh nét đẹp tri thức bản địa của người Kơ Ho ở Lâm Đồng

Trên vùng cao nguyên Lâm Đồng, nơi những dãy núi xanh thẳm ẩn hiện trong mây, người Kơ Ho - một dân tộc thiểu số gắn bó lâu đời với vùng đất này từ bao đời đã tạo dựng nên một kho tàng văn hóa phong phú, kết tinh từ lao động, kinh nghiệm sống và sự hòa hợp với thiên nhiên. Giữa vô vàn công cụ, vật dụng quen thuộc của họ, có một vật dụng giản dị mà đầy ý nghĩa: Chụp mối. Đây là dụng cụ nhỏ bé dùng để bắt mối làm thức ăn, nhưng đồng thời thể hiện cho trí khôn, sự sáng tạo và tinh thần sống gắn bó với tự nhiên của người Kơ Ho.

Dụng cụ Chụp mối đang được trưng bày tại Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng

Từ tre nứa, mây rừng tạo nên hình một dụng cụ độc đáo

Lâm Đồng - miền đất kỳ diệu, nơi thiên nhiên hùng vĩ chứa đựng bao huyền thoại, trải dài từ cao nguyên xanh mát đến biển rộng, đã tạo nên bản trường ca bất tận của 49 dân tộc anh em. Giữa chốn đại ngàn, nơi cộng đồng các dân tộc Mạ, Cơ Ho, Chu Ru, Ê Đê, Chăm, M’nông… cùng chung sống, mỗi dân tộc gìn giữ những phong tục, tín ngưỡng, lễ hội và nghề thủ công truyền thống đặc sắc, như dệt thổ cẩm, đan lát, làm gốm, chế tác trang sức…

Người Kơ Ho là một trong những dân tộc thiểu số sinh sống lâu đời và có dân số đông nhất trong các dân tộc thiểu số của tỉnh Lâm Đồng. Người Kơ Ho thuộc nhóm ngôn ngữ Môn - Khmer trong ngữ hệ Nam Á, gắn liền với môi trường cư trú đặc trưng giữa đại ngàn Tây Nguyên. Người Cơ Ho vốn nổi tiếng với nghề đan lát truyền thống. Từ đôi tay khéo léo, tinh tế và khối óc nhanh nhạy, họ có thể biến những nguyên liệu quen thuộc như tre, nứa, dây mây thành đủ loại vật dụng phục vụ đời sống: gùi, giỏ, nia, rổ, bẫy,…

Trong số các vật dụng từ mây tre đan, chụp mối là một sản phẩm đặc biệt, thể hiện cả kỹ thuật đan và tri thức dân gian về sinh thái. Chụp mối được tạo dáng hình phễu, gồm hai lớp đan tương đối giống nhau, tạo nên thân chụp dày, chắc chắn và bền bỉ. Thân Chụp mối được đan kết từ những thanh tre vót nhỏ, dài và dẻo, đan chéo đều tay, không chừa kẽ hở. Trong đó, phần miệng lớn (sẽ được chụp vào miệng tổ mối) được nẹp bằng những sợi mây rừng vót mỏng, vừa chắc vừa linh hoạt; phần miệng nhỏ là nơi trút mối ra, khi đi bắt mối sẽ được bịt kín bằng búi cỏ hoặc rơm rạ. Nhìn bề ngoài, chụp mối tuy giản đơn, nhưng cấu tạo của nó là kết quả của kinh nghiệm nhiều đời trong việc hiểu và nắm bắt tập tính của loài mối.

Mùa mối về và một nét sinh hoạt của người Kơ Ho

Theo vòng quay của tự nhiên, cứ vào đầu mùa mưa, khi những cơn mưa đầu mùa Hạ làm đất mềm và hơi ẩm dâng lên, là mùa mối sinh sôi nhiều nhất. Người Kơ Ho, với đôi mắt tinh tường và kinh nghiệm núi rừng, dễ dàng nhận ra những gò mối lớn ẩn trong rừng. Họ chuẩn bị Chụp mối, bó rơm, bó cỏ khô và lên đường.

Dụng cụ Chụp mối của người Cơ Ho tỉnh Lâm Đồng

Khi đến nơi, họ thổi khói vào các cửa tổ mối, khiến mối say khói và bò lên mặt đất tìm lối thoát. Lúc này, người bắt mối nhanh tay úp Chụp mối lên miệng gò, chặn lối ra của đàn mối. Sau khoảng nửa giờ, mối sẽ chui đầy vào bên trong Chụp mối và người bắt nhấc chụp lên, lắc đều cho mối rụng cánh, rồi đổ vào giỏ mang về.

Hình ảnh những người đàn ông, phụ nữ Kơ Ho lom khom bên gò mối, lẫn trong làn khói vương nhẹ trong mưa, rộn rã tiếng cười nói đã trở thành một lát cắt bình dị của đời sống miền cao nguyên, nơi con người và thiên nhiên gắn bó, hiểu nhau trong từng hơi thở.

Trong ẩm thực của người Kơ Ho, mối là nguồn thực phẩm giàu đạm, được xem là món ăn đặc trưng của mùa mưa. Sau khi bắt về, mối được rang vàng giòn, nấu cùng cháo chua, hoặc ủ chua trong ống tre, nứa để bảo quản và thay cho dầu mỡ trong bữa ăn hằng ngày.

Món mối rang béo ngậy của người Kơ Ho

Người Kơ Ho còn chế biến mối thành nhiều món ăn, như chiên, rang, xào, hấp... Một số người Kơ Ho còn sử dụng mối cho vào các món canh thông thường và cho rằng canh có mối là món ăn rất béo, bổ dưỡng, thơm ngon hơn. Ngoài ra, họ còn chế biến thành món mối rang muối có thể để lâu hơn mà không bị hư.

Hương vị của món ăn từ mối mang đậm nét mộc mạc của núi rừng, giản dị nhưng đậm đà, tự nhiên mà tinh tế. Nó phản ánh tri thức ẩm thực lâu đời, cách người Kơ Ho biết tận dụng những gì thiên nhiên ban tặng. Chiếc Chụp mối nhỏ bé không chỉ là công cụ lao động, mà còn là một minh chứng sống động cho tri thức bản địa. Nó thể hiện cách người Kơ Ho kiên nhẫn quan sát, học hỏi và sáng tạo dựa trên hiểu biết sâu sắc về tự nhiên. Ẩn chưa trong từng nan tre, sợi mây là những câu chuyện sinh động về sự khéo léo, cần mẫn và khả năng thích ứng với thiên nhiên của con người vùng cao nguyên.

Giá trị văn hóa và thông điệp hôm nay

Chụp mối không chỉ kể câu chuyện về một công việc, một món ăn hay một tập quán, mà còn gửi gắm thông điệp của sự phát triển bền vững và tôn trọng thiên nhiên. Trong thời đại hiện nay, khi nhiều tri thức dân gian có nguy cơ bị mai một, việc sưu tầm, trưng bày và giới thiệu những hiện vật như Chụp mối có ý nghĩa vô cùng quan trọng, không chỉ để bảo tồn, mà còn để con người hôm nay luôn nhớ về cội nguồn văn hóa và giá trị sống hài hòa với môi trường.

Dẫu người Kơ Ho hiện nay không còn sử dụng Chụp mối thường xuyên, nhưng hiện vật này vẫn được Bảo tàng Lâm Đồng sưu tầm, bảo quản và giới thiệu đến công chúng. Tuy tập quán bắt mối dần thưa vắng, nhưng Chụp mối như một phần ký ức quý giá về đời sống và văn hóa của người Kơ Ho. Khi được ngắm nhìn chiếc Chụp mối, ta có thể hình dung về một thời con người sống chan hòa với núi rừng, giản dị, cần cù mà sâu sắc.

Thông qua những buổi tham quan, trải nghiệm và kể chuyện di sản, Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng mong muốn giúp người xem, nhất là thế hệ trẻ hôm nay hiểu rằng: mỗi dụng cụ lao động, dù nhỏ bé, đều chứa đựng trong đó cả một kho tàng văn hóa và tri thức của cha ông.

Thùy Trang