Bảo tàng Lâm Đồng | Lam Dong Museum

Cảm nhận vẻ đẹp thời gian qua chân dung các cụ già M’nông

Tây Nguyên, vùng đất ẩn chứa nhiều câu chuyện bất tận về con người và văn hóa, từng được nhà dân tộc học Pháp Jacques Dournes gọi bằng cái tên triều mến: “Miền đất huyền ảo”. Ở đó có những người gắn bó một đời với bon làng và đại ngàn như các cụ già M’nông ở Nam Tây Nguyên, mà chân dung các cụ đã được những nghệ sĩ nhiếp ảnh lưu lại. Những bức chân dung đó không đơn thuần là ảnh nghệ thuật, mà còn là câu chuyện không lời, một di sản sống động mời gọi chúng ta khám phá chiều sâu văn hóa của một dân tộc giàu bản sắc.

Cụ ông, cụ bà M’nông

Vẻ đẹp của các cụ già M’nông không đến từ sự sang trọng, hào nhoáng, mà từ nét mộc mạc, bền bỉ và chân thật. Vẻ đẹp được tôi luyện qua bao năm tháng gắn bó với núi rừng đại ngàn, với nương rẫy, qua bao mùa mưa nắng và những thăng trầm của đời người. Đó là vẻ đẹp toát lên từ những tâm hồn an nhiên giữa đất trời rộng lớn.

Nếu tuổi trẻ tràn trề vẻ đẹp rực rỡ của sức sống và khát vọng, thì tuổi già của người M’nông lại toát lên vẻ đẹp sâu lắng của sự từng trải. Trên gương mặt các cụ, mỗi nếp nhăn như một dòng sử thi, kể về bao mùa rẫy, mùa lúa, về những nghi lễ cúng Giàng thiêng liêng, về những lời ru con cháu được ngân nga bằng tiếng M’nông mẹ đẻ.
Mỗi nụ cười móm mém, mỗi ánh mắt hiền từ đều toát lên sự mãn nguyện của những người đã sống trọn vẹn nghĩa tình với gia đình, bon làng, lưu lại nguồn năng lượng ấm áp và bao dung cho thế hệ sau.

Vẻ đẹp thể hiện qua trang sức là một trong những biểu tượng rõ nét nhất của người M’nông. Những chiếc vòng tay, chuỗi hạt cườm đa sắc không chỉ là vật trang trí đơn thuần, mà còn là tài sản quý giá, được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Dù mộc mạc, giản dị, nhưng mỗi trang sức đều gắn liền với một tập tục, một quan niệm thẩm mỹ và trở thành chuẩn mực cho nét đẹp truyền thống của dân tộc. Chúng còn mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc, biểu tượng của sự sung túc, may mắn, niềm vui và niềm tin khi sẽ mang lại sức khỏe, bình an cho chủ nhân.

Đặc biệt, tục nong tai đeo khuyên lớn (bằng gỗ, tre hay ngà voi) là một nét đẹp đặc trưng không chỉ người M’nông mà còn phổ biến trong các tộc người Tây Nguyên. Họ quan niệm rằng, lỗ tai càng to thì càng thể hiện sự sang trọng và quý phái. Vì vậy, họ kiên nhẫn nông rộng lỗ tai và nâng dần kích cỡ đôi khuyên tai, dù nặng vẫn không thấy vướng víu. Những món trang sức ấy được gìn giữ, trân trọng như báu vật, thể hiện giá trị văn hóa và tinh thần sâu sắc.

Người M’nông có những câu nói vần về tục đeo trang sức rất hay, như:
“Tai không xỏ không sà xuống được
Răng không cà ló ra cửa miệng”;
Hay: “Nơi tay phải có vòng tẻ
Nơi cổ phải đeo xâu hạt cườm
Hai gò má phải đeo ngà voi
Có như vậy mới là người sang trọng”…

Trang phục áo và váy thổ cẩm của người M’nông cũng mang giá trị nghệ thuật đặc sắc, với hoa văn phong phú, sặc sỡ màu sắc. Những dải họa tiết được dệt công phu, phối hợp tinh tế các gam màu xanh, đỏ, vàng, đen,… không chỉ để trang trí mà còn là ngôn ngữ biểu tượng. Màu xanh tượng trưng cho đất trời, sông núi; màu đen là của đất mẹ; màu đỏ biểu trưng cho sức mạnh, lòng dũng cảm và khát vọng yêu thương; còn màu vàng là ánh sáng của niềm tin và hạnh phúc.

Mỗi tấm thổ cẩm là một tác phẩm nghệ thuật, kết tinh của tri thức dân gian về thiên nhiên, thẩm mỹ và tín ngưỡng, minh chứng cho bàn tay tài hoa, khéo léo của người phụ nữ M’nông. Hình ảnh người bà bên những đứa cháu nhỏ, với ánh nhìn trao nhau niềm yêu thương, nụ cười rạng ngời, chính là biểu tượng sống động của sức sống văn hóa và sự tiếp nối thế hệ. Người già M’nông không chỉ là người giữ lửa, mà còn là người truyền lửa. Họ không chỉ truyền lại ngôn ngữ, luật tục, tri thức bản địa, mà còn trao truyền tinh thần lạc quan, yêu đời, niềm tin vào tương lai cho con cháu. Nụ cười của họ chính là hy vọng và là ngọn lửa sưởi ấm bon làng qua bao mùa mưa nắng.
Hãy cùng cảm nhận vẻ đẹp thời gian của những cụ già M’nông qua các góc máy của nhiếp ảnh gia:

Vẻ đẹp của người già M’nông là vẻ đẹp của văn hóa bản địa, của sự kiên định, bao dung vào tình yêu cuộc sống. Ở họ, ta thấy sự giao hòa giữa con người và thiên nhiên, giữa quá khứ - hiện tại và tương lai. Mỗi nụ cười, mỗi ánh nhìn đều chứa đựng ký ức của núi rừng và tinh thần lạc quan, bền bỉ trước thời gian. Tôn vinh nét đẹp của những cụ già M’nông chính là tôn vinh cội nguồn văn hóa Tây Nguyên, nơi mà những giá trị truyền thống vẫn đang âm thầm được gìn giữ và tỏa sáng trong nhịp sống hiện đại.

Thúy Nga