Bảo tàng Lâm Đồng | Lam Dong Museum

Nhạc cụ truyền thống trong đời sống tinh thần của người Chăm tỉnh Lâm Đồng

Dân tộc Chăm tại tỉnh Lâm Đồng sở hữu một nền văn hóa lâu đời rất phong phú và đặc sắc, thể hiện qua tín ngưỡng, tôn giáo, phong tục tập quán và các loại hình nghệ thuật truyền thống. Trong đó, âm nhạc dân gian Chăm giữ vai trò đặc biệt, không chỉ bởi giai điệu độc đáo, cuốn hút mà còn chứa đựng thế giới tâm linh, tri thức và niềm tin sâu sắc của cộng đồng. Âm nhạc gắn liền với các lễ hội truyền thống, nghi lễ tôn giáo và sinh hoạt cộng đồng, trở thành một phần không thể tách rời trong đời sống tinh thần của người Chăm.

Nghệ nhân Chăm trình diễn nhạc cụ dân gian trong Lễ khai mạc hoạt động văn hóa dân gian Chăm năm 2025

Nghệ thuật trình diễn dân gian Chăm là một bộ phận quan trọng của văn hóa phi vật thể, được hình thành từ sự sáng tạo lâu đời của cộng đồng dựa trên nền tảng văn hóa truyền thống. Nó gắn chặt với điều kiện tự nhiên, đặc trưng địa lý, thành phần dân cư và đời sống cộng đồng, đồng thời phản ánh kinh nghiệm sống, quan niệm về vũ trụ, con người và thần linh. Âm nhạc dân gian Chăm không chỉ là giá trị vật chất mà còn là hình thái thẩm mỹ, góp phần hình thành các lĩnh vực xã hội khác như luật tục, trường ca, tục ngữ, ca dao… Trong đó, các nhạc cụ truyền thống là phương tiện biểu đạt tinh thần và nghệ thuật, tạo nên những giai điệu riêng biệt, đặc trưng cho nền âm nhạc dân gian Chăm.

Nhạc cụ dân gian Chăm có thể được phân loại theo ba bộ: bộ gõ, bộ hơi và bộ dây. Bộ gõ gồm: trống Ghinăng, trống Paranưng, Chiêng (Céng), Mõ (Akhok), Lục lạc (Grong); bộ hơi gồm: kèn Saranai, Tù và (Seng); bộ dây gồm: đàn Nhị (Kanhi), đàn Bầu (Chapi), đàn Gáo (Rabăp)… Tuy nhiên, ba nhạc cụ chính trong lễ hội Chăm là trống Ghinăng, trống Paranưng và kèn Saranai, vừa tạo giai điệu chủ đạo, vừa mang ý nghĩa thiêng liêng. Trước mỗi lễ hội, người Chăm thường làm lễ cúng để xin phép thần linh sử dụng nhạc cụ, thể hiện sự tôn kính và cầu mong thần linh phù hộ cho cộng đồng.

Bộ nhạc cụ truyền thống dân tộc Chăm, tại Trung tâm trưng bày văn hoá Chăm - Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng

Theo quan niệm của người Chăm, trống Paranưng biểu trưng cho lồng ngực, tim và ngũ tạng, tượng trưng cho tâm hồn con người. Thân trống làm bằng gỗ, khoét rỗng bên trong, xung quanh đục 12 lỗ cố định bằng nêm và quấn dây mây. Mặt trống căng da dê được vỗ bằng tay, tạo ra ba âm chính: tác, tăm, tằm. Khi trình diễn, nghệ nhân đặt trống trước ngực, tay trái giữ và vỗ vành trống, tay phải tự do tạo âm thanh trầm bổng, kết hợp thủ pháp rung ngón hoặc dùng tay bịt mặt trống tạo âm ngắt. Kỹ thuật này biểu hiện sự hòa hợp giữa con người và nhạc cụ, biến âm thanh thành lời ca tụng và cầu mong của con người gửi đến thiên nhiên và thần linh.

Trống Ghinăng tượng trưng cho hai bàn chân bắt chéo khi ngồi biểu diễn. Thân trống dài khoảng 0,7m, bán kính khoảng 0,5m, khoét rỗng, một mặt căng bằng da trâu, mặt kia bằng da dê hoặc da nai. Trống đi theo cặp, đặt chéo nhau khi biểu diễn. Người chơi ngồi dưới đất, kê trống lên đùi, mặt trống tiếp đất đánh bằng dùi, mặt hướng lên trời vỗ bằng tay. Nhịp trống Ghinăng lúc hùng hồn, rộn ràng, lúc vui tươi, háo hức, là âm thanh thiêng liêng trong các lễ hội Rija, Katê, Ramưwan… Trống Ghinăng dẫn dắt điệu múa, gợi cảm xúc và kết nối cộng đồng trong những dịp lễ trọng đại.

Nghệ nhân Chăm trình diễn trống Ghinăng trong không khí rộn ràng của lễ hội Katê

Kèn Saranai là nhạc cụ định âm duy nhất trong dàn nhạc lễ Chăm, thổi bằng hơi, gồm ba phần: chuôi (gali) bằng đồng gắn lưỡi gà bằng lá buông, thân kèn (rup) bằng gỗ với bảy lỗ nốt nhạc chính và một lỗ phụ, loa kèn làm bằng gỗ quý, sừng trâu hoặc ngà voi, rỗng bên trong. Kèn Saranai thổi theo tiết tấu trống Ghinăng và Paranưng, mở đầu điệp khúc mới hoặc chuyển đoạn, tạo âm thanh đặc trưng, làm nền cho các điệu múa dân gian.

Người Chăm còn quan niệm rằng, ba nhạc cụ trên tượng trưng cho trời - đất - con người, nên luôn được diễn tấu cùng nhau, thể hiện sự hòa nhập “thiên, địa, nhân” và đòi hỏi nghệ nhân sử dụng phải học tập công phu, bài bản. Khi hòa tấu, ba âm thanh tạo nên bản hòa ca sống động, tiết tấu hùng hồn, mãnh liệt, giai điệu cuốn hút, thể hiện sự hòa nhập thiên nhiên và con người. Đó còn là lời cảm tạ thần linh, cầu mong mùa màng tươi tốt, nguồn nước dồi dào và cuộc sống bình an. Trong mỗi nốt nhạc rộn ràng, điệu múa uyển chuyển, người Chăm gửi gắm kho tàng văn hóa dân gian phong phú, giàu sắc thái riêng, phản ánh nền văn hóa đặc trưng, độc đáo và giàu giá trị tinh thần.

Âm nhạc dân gian Chăm không chỉ là phương tiện biểu đạt nghệ thuật mà còn là sợi dây gắn kết cộng đồng, lưu giữ và truyền lại các giá trị văn hóa truyền thống cho các thế hệ sau. Mỗi lễ hội, mỗi điệu nhạc, mỗi nhạc cụ đều chứa đựng câu chuyện về niềm tin, sự khéo léo và sáng tạo của người Chăm - một nền văn hóa lâu đời nhưng vẫn sống động, linh hoạt và giàu sức sống trong đời sống hiện đại.

Huỳnh Đông Nghi