Bảo tàng Lâm Đồng | Lam Dong Museum

Kiến trúc Pháp tại Đà Lạt - Di sản xứ ngàn thông

Khi nhắc đến Đà Lạt, người ta thường nghĩ đến những rừng thông xanh ngắt, khí hậu lành lạnh, sương mù giăng lối đầy chất thơ. Tuy nhiên, Đà Lạt không chỉ đẹp vì thiên nhiên, mà còn được định hình bởi di sản kiến trúc Pháp, từ những nhà ga, trường học, nhà thờ đến các dinh thự cổ kính nằm trên các triền đồi thơ mộng. Nhân kỷ niệm Ngày Di sản Văn hóa Việt Nam 23/11, câu chuyện về kiến trúc Pháp tại Đà Lạt được nhắc lại như một sự gợi nhớ về những lớp ký ức đã tạo nên dáng hình Đà Lạt hơn một thế kỷ qua.

“Ngôi làng Pháp cổ” - Khu biệt thự Lê Lai sở hữu 17 biệt thự Pháp cổ từ thập niên 1920 như một lát cắt lịch sử sống động

“Bảo tàng kiến trúc của Pháp” - dấu ấn di sản của Đà Lạt

Khi bác sĩ Alexandre Yersin phát hiện cao nguyên Lang Biang năm 1893, Đà Lạt chỉ là một vùng đất hoang sơ với rừng thông, thung lũng và những triền đồi uốn lượn. Cho đến năm 1906, người Pháp bắt đầu kiến tạo nơi đây thành một trung tâm nghỉ dưỡng châu Âu giữa lòng Đông Dương. Đô thị này không phải lớn dần lên theo lối tự phát, mà được dựng lên từ những đồ án quy hoạch công phu, kết hợp giữa quan niệm thẩm mỹ phương Tây và sự tôn trọng cảnh quan nguyên bản của núi rừng. Chính điều này đã tạo nên một thành phố độc nhất vô nhị, nơi kiến trúc và thiên nhiên hòa quyện trong sự hài hòa hiếm có.

Trong lịch sử kiến trúc Việt Nam, hiếm có nơi nào mà sự giao thoa Đông - Tây lại sâu sắc như Đà Lạt. Người Pháp mang đến phong cách kiến trúc châu Âu thế kỷ XIX - đầu XX, từ mái nhọn vùng Paris, mái dốc Normandie, đến mái dài vùng Alpes. Những năm đầu thế kỷ XX, vật liệu hiện đại như xi măng khó vận chuyển lên cao nguyên, nên phần lớn biệt thự được xây bằng gạch, vôi tôi và nhựa cây, kết hợp với hệ thống khung gỗ có tính đàn hồi cao. Dù sử dụng vật liệu giản dị, nhưng kỹ thuật xây dựng lại vô cùng tinh xảo, nên sau gần một thế kỷ, nhiều công trình vẫn đứng vững, tường không nứt, sàn gỗ không cong vênh. Điều này cho thấy trình độ kỹ thuật xây dựng của các kiến trúc sư và công nhân thời ấy đã đạt đến mức đáng kinh ngạc.

Không thể bỏ qua yếu tố khí hậu trong việc định hình một phong cách kiến trúc đặc thù tại đây. Đà Lạt lạnh về đêm và có mùa sương dày, nên biệt thự thường có cửa sổ lớn để đón ánh sáng tự nhiên và thông gió, đồng thời nhiều phòng có bố trí lò sưởi. Ống khói bên cạnh việc tản khói, còn tự thân trở thành một chi tiết thẩm mỹ, giúp nhận biết mức độ sang trọng của dinh thự. Những cửa sổ hình vòm, mái đua rộng, hiên thoáng và các chi tiết lan can cũng góp phần tạo nên vẻ mềm mại và cuốn hút cho từng biệt thự.

Nhiều công trình tiêu biểu đến nay vẫn giữ vị thế biểu tượng. Điển hình như: Ga Đà Lạt, xây từ 1932 đến 1938, là sự kết hợp độc đáo giữa phong cách Art Deco và hình ảnh ba đỉnh LangBiang, được xem là một trong những nhà ga cổ đẹp nhất Đông Nam Á; Trường Cao đẳng Sư phạm Đà Lạt, khởi công từ 1927, là tuyệt tác về tỉ lệ, ánh sáng và hình khối, từng được Hội Kiến trúc sư Thế giới vinh danh là một trong những công trình đẹp của thế kỷ XX; Nhà thờ Con Gà, với tháp chuông thanh thoát, mái ngói đỏ và phong cách Roman pha Gothic, vẫn là điểm nhấn kiến trúc tôn giáo nổi bật của thành phố, hay cụm kiến trúc Dinh I - Dinh II - Dinh III giữ vai trò đặc biệt, vừa là bộ sưu tập hoàn chỉnh về phong cách dinh thự Pháp đầu thế kỷ XX, vừa phản ánh lịch sử đô thị hóa của Đà Lạt. Còn rất nhiều kiến trúc Pháp ẩn mình sau những con đường, mang một ngôn ngữ kiến trúc riêng, tạo nên một di sản giữa xứ sở ngàn thông.

Trên nền tảng ấy, kiến trúc Pháp đã trở thành một phần bản sắc không thể tách rời của Đà Lạt. Nó không chỉ là di sản vật thể mà còn là ký ức đô thị, góp phần định hình cảm xúc của người dân và du khách. Bởi khi nhớ về Đà Lạt là nhớ những mái ngói đỏ thấp thoáng trong sương, những ô cửa sổ mở ra thung lũng, những con đường đồi thoai thoải và những công trình trầm mặc giữa rừng. Chính kiến trúc đã làm nên thương hiệu Đà Lạt, cùng với khí hậu, rừng thông, hoa và con người, đưa nơi đây trở thành một trong 52 điểm đến nổi tiếng thế giới.

Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng gìn giữ, phát huy giá trị kiến trúc cung Nam Phương Hoàng hậu

Giữa mạng lưới di sản kiến trúc phong phú của Đà Lạt, cung Nam Phương Hoàng hậu là một trong những công trình có giá trị đặc biệt. Được xây dựng từ năm 1932 – 1934, trên một ngọn đồi thơ mộng. Dinh thự do kiến trúc sư người Pháp thiết kế này hội tụ đầy đủ đặc trưng của kiến trúc Pháp thanh lịch, tinh tế và phù hợp với khí hậu cao nguyên. Công trình gồm tầng hầm, tầng trệt và hai tầng lầu, với hệ cửa mở ra bốn hướng để đón nắng, đón gió và hầu hết các phòng đều có lò sưởi. Vườn cảnh xung quanh dinh thự được chăm chút tỉ mỉ để giữ đúng tinh thần gần gũi tự nhiên, tầm nhìn mở, hài hòa với đồi thông. Những chi tiết ấy không chỉ là yếu tố kiến trúc của một dinh thự mang phong cách Pháp, mà còn phản ánh quan niệm thẩm mỹ của chủ nhân.

Cung Nam Phương Hoàng hậu, nơi lưu giữ giá trị văn hóa, lịch sử vừa là điểm đến học tập, nghiên cứu đầy ý nghĩa

Ngày nay, cung Nam Phương Hoàng hậu trở thành minh chứng sống động cho nỗ lực bảo tồn di sản kiến trúc tại địa phương nói chung và của Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng nói riêng. Công tác bảo tồn không dừng lại ở việc giữ dáng vẻ bề ngoài của kiến trúc, mà được triển khai dựa trên nguyên tắc bảo tồn hiện đại, bảo đảm tính nguyên gốc, tính xác thực và tính toàn vẹn của công trình. Từ mái ngói, khung cửa, lan can, đến các chi tiết trang trí đều được nỗ lực phục hồi theo nguyên mẫu, sử dụng vật liệu tương thích để tránh phá vỡ cấu trúc ban đầu. Hệ thống lò sưởi được bảo dưỡng, không chỉ để trưng bày mà còn để người xem cảm nhận được nét văn hóa sống động của một thời đã qua.

Điều đáng quý hơn, nơi đây không chỉ là kiến trúc mà là một phần lịch sử gắn liền với cuộc đời của Hoàng hậu Nam Phương, người được nhiều người kính trọng không chỉ bởi tài sắc, mà còn bởi lòng nhân hậu. Cung Nam Phương Hoàng hậu đã được đưa vào đời sống, thông qua các hoạt động trưng bày và giáo dục của Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng, như Triển lãm tranh và trình diễn thời trang với chủ đề “Hoài niệm trăm năm”. Chương trình đã triển lãm 100 bức ảnh và trình diễn sưu tập 100 bộ áo dài được lấy cảm hứng theo phong cách của Hoàng hậu Nam Phương, diễn ra ngay tại nơi bà từng sống như một hoài niệm về vị hoàng hậu tài sắc vẹn toàn, được công chúng ghi nhận và đánh giá tích cực.

Khi đến với cung Nam Phương Hoàng hậu, du khách có thể bước qua những hành lang gỗ xưa cũ, ngắm nhìn ánh sáng lọt xuống từ những ô cửa kiếng màu và hoài niệm về không khí của thập niên 1930. Và hơn hết nơi đây trở thành điểm đến giáo dục di sản cho học sinh, sinh viên và các nhóm nghiên cứu. Thông qua việc tìm hiểu cấu trúc biệt thự, lịch sử xây dựng, câu chuyện về Hoàng hậu Nam Phương và bối cảnh đô thị Đà Lạt thời thuộc địa, khách tham quan có thể tiếp cận di sản bằng con đường gần gũi và dễ tiếp nhận hơn. Khi di sản không chỉ được bảo tồn mà còn được kể lại, truyền tải và nuôi dưỡng, nó sẽ có sức sống lâu dài.

Trong bối cảnh đô thị hóa, nhiều biệt thự Pháp bị thương mại hóa, cải tạo sai lệch hoặc phá bỏ, việc bảo tồn cung Nam Phương Hoàng hậu càng có giá trị. Bởi mỗi công trình giữ lại được là một phần bản sắc của Đà Lạt được gìn giữ cho mai sau. Cung Nam Phương Hoàng hậu là “nhân chứng” của một thời kỳ lịch sử, là điểm kết nối giữa ký ức đô thị và đời sống hiện tại.

Kỷ niệm Ngày Di sản Văn hóa Việt Nam 23/11 là dịp để nhìn lại hành trình bảo tồn ấy. Kiến trúc Pháp tại Đà Lạt không chỉ là những công trình cổ, mà là linh hồn của nơi đây. Cung Nam Phương Hoàng hậu, với sự chăm sóc, bảo tồn và phát huy giá trị của Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng chính là minh chứng cho cách một đô thị có thể tiếp nối quá khứ bằng sự trân trọng và trách nhiệm. Giữ được di sản là giữ được bản sắc, mà giữ được bản sắc là giữ được linh hồn của Đà Lạt ngàn hoa.

Thi Thảo