Bảo tàng Lâm Đồng | Lam Dong Museum

Bảo tồn và phát huy Ariya, một loại hình văn học dân gian đặc sắc của người Chăm tỉnh Lâm Đồng

Nền văn hóa Chăm vô cùng rực rỡ, góp phần tạo nên bức tranh đa sắc màu văn hóa của đại gia đình 54 dân tộc Việt Nam. Trong đó, Ariya là một loại hình văn học dân gian thuộc thể loại thơ ca chứa đựng nhiều nội dung phong phú, đa dạng và đặc sắc, mang đậm bản sắc văn hóa truyền thống độc đáo của người Chăm.

Dân tộc Chăm là một trong 53 dân tộc thiểu số ở Việt Nam. Số liệu thống kê dân số Việt Nam cho thấy, dân tộc Chăm hiện có khoảng 200.000 người, tập trung cư trú đông nhất ở tỉnh Khánh Hòa (chiếm khoảng gần 40%) và tỉnh Lâm Đồng (chiếm khoảng trên 22%).

Qua quá trình lịch sử, địa bàn cư trú của người Chăm đến nay phân tán ở nhiều tỉnh, thành phố khác nhau, như Lâm Đồng, Khánh Hòa, Gia Lai, Đắk Lắk, An Giang, Tây Ninh, Long Khánh, Bình Phước, Thành phố Hồ Chí Minh. Trong đó, cộng đồng người Chăm tỉnh Lâm Đồng còn lưu giữ những nét văn hoá cổ xưa mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc truyền thống, tiêu biểu như Ariya - một loại hình sinh hoạt văn hóa tinh thần phổ biến không thể thiếu trong cộng đồng người Chăm.

Theo các nhà nghiên cứu, Ariya là một thuật ngữ có nguồn gốc từ tiếng Sanskrit của Ấn Độ, có nghĩa là thánh thiện, cao quý. Tuy nhiên, khi người Chăm vay mượn thuật ngữ này để sử dụng trong văn học Chăm, thì ý nghĩa không còn hiểu theo nghĩa hẹp, mà để chỉ một loại hình thơ ca dân gian thể hiện bằng nhiều hình thức khác nhau.

Ariya được sáng tác, lưu truyền từ đời này sang đời khác và hiện nay vẫn còn lưu giữ trong cộng đồng người Chăm ở tỉnh Lâm Đồng. Nội dung của Ariya là những câu chuyện kể về nguồn gốc hình thành xã hội tộc người, lịch sử chuyển cư, lập làng, cách thức ứng xử trong xã hội, xây dựng cuộc sống gia đình, tình yêu lứa đôi…, nhằm giáo dục trong cộng đồng người Chăm. Đây là kho tàng tri thức quí hiếm chứa đựng nhiều nội dung phong phú, cung cấp nguồn tư liệu quí giá cho việc nghiên cứu về lịch sử, văn hóa, đặc biệt là nhiều vấn đề trong lĩnh vực ngôn ngữ, văn học, nghệ thuật, tín ngưỡng, tôn giáo, xã hội, tình yêu và giáo dục của người Chăm ở tỉnh Lâm Đồng.

Khác với các dân tộc thiểu số Tây Nguyên (thường hát ngâm và lưu truyền loại hình thơ ca dân gian nhờ trí nhớ của các nghệ nhân qua hình thức hát kể truyền khẩu và tự bổ sung hoặc sáng tác thêm trong cuộc sống hàng ngày bởi những người đương thời), loại hình Ariya của người Chăm không chỉ thể hiện bằng hát ngâm, lưu truyền nhờ trí nhớ của các nghệ nhân qua hình thức hát ngâm truyền khẩu, mà còn được ghi chép bằng chữ Chăm để lưu giữ các Ariya đã sáng tác hoặc các Ariya đã thuộc lòng.

Ariya được trình bày bằng nhiều làn điệu cổ xưa phong phú và độc đáo, toát lên tâm hồn của cả một dân tộc. Tùy theo bối cảnh cụ thể mà người trình bày (nghệ nhân hay người biết hát ngâm) sẽ chọn Ariya cùng với làn điệu thích hợp để thể hiện, như vui, buồn, lãng mạn, trang trọng, linh thiêng, hay tình cảm, tâm sự, tỏ tình, than trách.v.v...

Mỗi làn điệu Ariya đều có những cách đưa giọng, lên xuống giọng rất đặc biệt. Có điệu ngân nga kéo dài giọng ngâm với sự nồng nàn và nhẹ nhàng như đưa người ta vào thế giới của sự bồng bềnh, lãng du. Có điệu lên xuống trầm bổng để diễn đạt sự tiếc nuối hay oán than. Có điệu lại như lời tâm sự, thỏ thẻ của đôi trai gái đang yêu nhau… Người nghe có khi không hiểu nội dung vẫn cảm nhận những tình cảm sâu lắng ẩn chứa trong tùng câu ca để cứ nấn ná không muốn dời chân đi….

Ngày nay, trước tác động đa chiều trong bối cảnh giao lưu, hội nhập văn hóa, Ariya không còn được sáng tác, phổ biến và hát ngâm như trước, thế hệ trẻ ít có điều kiện và cơ hội để tiếp nhận và lưu truyền loại hình này. Do đó, Ariya có nguy cơ mai một và thậm chí biến mất nếu chúng ta không quan tâm nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị bằng những giải pháp đồng bộ, hiệu quả. Chung tay gìn giữ và lưu truyền tài sản vô giá này, nếu không muốn Ariya theo cùng các già làng và nghệ nhân cao tuổi sẽ ra đi mãi mãi.

Song An