Biểu tượng ngựa trên mảnh vàng, phát hiện tại Di tích Khảo cổ Cát Tiên, có niên đại khoảng từ thế kỷ VII - VIII
Biểu tượng ngựa được Hindu giáo nhắc đến gắn với nhiều vị thần khác nhau cùng những sứ mệnh khác nhau.
Ngựa thường xuất hiện gắn liền với vị thần Surya (thần Mặt trời), thần thường ngồi trên cỗ xe được kéo bởi bảy con ngựa trắng. Bảy con ngựa tượng trưng cho bảy ngày trong tuần hoặc bảy màu của cầu vồng. Cỗ xe ngựa của thần Surya di chuyển khắp bầu trời, mang theo ánh sáng và sự sống đến cho thế gian. Sự chuyển động không ngừng nghỉ của cỗ xe ngựa này chính là chu kỳ ngày đêm, sự tuần hoàn của thời gian và đó cũng chính là nguồn năng lượng bất tận mà mặt trời ban tặng cho vạn vật. Do vậy, hình ảnh ngựa ở đây không chỉ là sức mạnh vật lý mà còn là biểu tượng của năng lượng vũ trụ, sự sống và sự soi sáng. Điều này thể hiện sự tuần hoàn của vũ trụ, sự tuần hoàn liên tục của thời gian, cũng như sức mạnh hủy diệt và tái tạo của tự nhiên.
Song có tài liệu cho rằng ngựa cũng là vật cưỡi của thần Indra (thần Sấm sét): “Thần có nước da đỏ rực như ráng chiều, có nhiều tay dài vô tận. Thần cưỡi trên chiếc thiên xa vàng sáng loáng, có hai con ngựa tía kéo. Tay trái thần cầm roi ngựa màu vàng, tay phải thần cầm một cái tầm sét lớn” (Cao Huy Đỉnh, Tìm hiểu thần thoại Ấn Độ, tr 37 - 38, NXB Khoa học, Hà Nội, 8/1964).
Ngựa cũng xuất hiện trong một hóa thân của thần Vishnu - vị thần bảo tồn. Trong hóa thân thứ mười của mình, thần Vishnu đã hóa thân thành Kaliki, một vị phán quan mình người đầu ngựa, đại diện cho tri thức và sức mạnh hủy diệt những điều xấu với sứ mệnh phán xử trong ngày tận thế. Theo Thần thoại Hindu, hiện nay (nói theo thời gian của thần thoại), loài người đang sống trong thời đại Kali (Sắt), là thời đại đầy đau khổ, bệnh tật và đói khát. Sau 400.000 năm nữa, thần Vishnu sẽ giáng thế lần cuối cùng dưới hình tượng Kaliki mình người đầu ngựa, tay cầm một cái kiếm đỏ rực hình sao chổi để tiêu diệt hoàn toàn những tàn tích gian tà, độc ác và uế tạp của thời đại Kali và phục hồi lại Krita, thời đại hoàng kim xưa của con người. Nơi đó, con người yêu thương, đùm bọc nhau, không có thù hằn ghen ghét, khinh miệt nhau. Mỗi người làm một việc riêng nhưng đều có ý nghĩa như nhau. Hóa thân của thần Vishnu thành Kaliki để cứu vớt nhân loại hoàn toàn khỏi trầm luân khổ ải (Cao Huy Đỉnh, Tìm hiểu thần thoại Ấn Độ, tr 162 - 163, NXB Khoa học, Hà Nội, 8/1964).
Ngoài xuất hiện với vai trò là vật cưỡi hay vị thần giải cứu thế giới, thì trong Rig Veda, một bộ kinh quan trọng nhất của Hindu giáo, ngựa lại được xem là một con vật linh thiêng dùng trong nghi lễ hiến tế (Ashvamedha - nghi lễ hiến ngựa), để tìm kiếm tri thức và sự thông thái dẫn con người đến sự giác ngộ chân lý. Những con ngựa được lựa chọn khỏe mạnh và nuôi dưỡng cẩn thận, chính là những vật phẩm quý giá dâng cúng lên các vị thần, như Surya (thần Mặt trời), Indra (thần Sấm sét),... Đây là một trong những nghi lễ cổ xưa khẳng định quyền lực tối cao của nhà vua với mong muốn đạt được sự thịnh vượng, trường thọ và tri thức uyên bác, cũng như cầu xin sự phù hộ của các thần linh cho toàn thể các tín đồ Hindu giáo. Khả năng phi nước đại của ngựa khiến loài vật này được lựa chọn trở thành biểu tượng của sự tốc hành, thay đổi nhanh chóng của thời gian và khả năng luân hồi của vạn vật.
Do vậy, hình ảnh ngựa luôn hiện hữu như một phần không thể thiếu trong đời sống tâm linh của người Ấn Độ. Ngựa không chỉ là một loài vật được tôn kính mà còn là lời nhắc nhở về hành trình tìm kiếm chân lý, sự vĩnh hằng và sức mạnh tiềm ẩn bên trong mỗi chúng ta.
Phạm vi ảnh hưởng của Hindu giáo không chỉ bó hẹp ở Ấn Độ, mà còn lan tỏa đến khu vực Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam. Tại Di tích quốc gia đặc biệt khảo cổ Cát Tiên, hình ảnh ngựa cũng xuất hiện trên một số hiện vật vàng, có niên đại từ khoảng thế kỷ VII - VIII. Trong đó có hiện vật lá vàng hình chữ nhật, cắt góc vuông vức, bề mặt khắc chìm hình con ngựa với đầu thon, hai tai vểnh, thân thon tròn, bờm dựng ngược, ba chân đứng thẳng, một chân trước co như đang bước đi, đuôi dài buông xuôi. Mặc dù những nét khắc chìm rất đơn giản, song hình ảnh ngựa hiện lên vô cùng rõ nét và sinh động. Đây có thể là vật cưỡi của thần Surya(?)
Ở một hiện vật khác, thể hiện khá sống động thần Surya đang cưỡi trên lưng ngựa. Thần có khuôn mặt trái xoan, búi tóc thành hai tầng, hai tay dang ra hai bên, mỗi tay cầm một búp sen đưa lên ngang đầu, chân thần co lên kẹp chặt vào hông ngựa. Ngựa trong tư thế đang phi nước đại, đầu cúi xuống, bốn chân sải bước lớn.
Mảnh vàng hình thần Surya cưỡi ngựa, phát hiện tại Di tích Khảo cổ Cát Tiên, có niên đại khoảng thế kỷ VIII
Sự xuất hiện biểu tượng ngựa trên hiện vật vàng tại Di tích quốc gia đặc biệt khảo cổ Cát Tiên cho thấy sự giao lưu văn hóa giữa Ấn Độ và khu vực Đông Nam Á trong thời kỳ xa xưa. Trong đó, tôn giáo chính là sợi dây gắn kết các quốc gia lại gần nhau. Mặc dù số lượng hiện vật không nhiều, song biểu tượng ngựa vẫn hiện hữu trong tâm thức của chủ nhân khu di tích này. Điều đó cho thấy, cư dân cổ ở một vùng đất rất xa Ấn Độ đã tiếp nhận và chịu ảnh hưởng tôn giáo của người Ấn Độ chính là Hindu giáo.
Có thể thấy trong Hindu giáo, ngựa là một biểu tượng đa nghĩa, gắn liền với nhiều khía cạnh trong đời sống tâm linh. Ngựa vừa là vật cưỡi, vừa là biểu tượng của năng lượng, thời gian, vừa đại diện cho quyền lực và sức mạnh... Việc hòa quyện thiên nhiên - con người - thế giới thần linh vào với nhau một cách hài hòa, mật thiết đã tạo nên một sức mạnh tinh thần và sức sống bền bỉ vượt thời gian. Nghiên cứu biểu tượng ngựa nói riêng và các biểu tượng truyền thống nói chung giúp chúng ta hiểu rõ hơn về quá khứ, góp phần gìn giữ và phát huy các giá trị truyền thống của văn hóa trong tiến trình hội nhập và phát triển hiện nay.
Đinh Chung
