Công chúng tham quan bộ tượng thờ Linga - Yoni tại kiến trúc 1A của Di tích Khảo cổ Cát Tiên
1. Tâm linh và đời sống tinh thần
Tâm linh là một khái niệm rộng, thường được hiểu là mối liên hệ giữa con người với các yếu tố vượt khỏi tầm tri giác thông thường, như thần linh, vũ trụ, linh hồn, hay năng lượng siêu nhiên… Trong nhiều truyền thống văn hóa và tôn giáo trên thế giới, tâm linh không chỉ là niềm tin cá nhân, mà còn là nền tảng của các nghi thức, hành lễ, truyền thống cộng đồng và cả sự an trú tinh thần.
Dưới góc nhìn khoa học thực chứng trước đây, vấn đề tâm linh hay bị gán nhãn “mê tín”, “phản khoa học”, với đầy tính bí ẩn, khó lý giải. Tuy nhiên gần đây, vấn đề tâm linh đã được các nhà khoa học phương Tây nghiên cứu và giải thích dưới góc độ tâm lý học và thần kinh học. Tâm linh đang có sự trở lại thú vị, có lẽ dần đi vào nền khoa học chính thống. Nhiều bài học được rút ra từ truyền thống tôn giáo, triết lý Yoga và thiền định, cũng như ý tưởng về một hệ ý thức rộng lớn hơn, vĩ đại và phổ quát hơn bao trùm trên tất cả. Tư tưởng trung tâm của một số truyền thống trong suốt nhiều thiên niên kỷ là ý tưởng “buông”, không kiểm soát, phó thác và trao gửi ý niệm của mình cho một quyền năng, sức mạnh huyền bí nào đó, bất kể điều đó có thể là gì. Nói cách khác, người ta thường sử dụng cụm từ là “ở trong dòng chảy”, hay “nương theo dòng chảy”…
Tại Di tích quốc gia đặt biệt Khảo cổ Cát Tiên, thường gọi là “Thánh địa Cát Tiên” (thuộc tỉnh Lâm Đồng), khái niệm “Tâm linh” không chỉ dừng lại ở mặt lý thuyết, mà được thể hiện sinh động trong thực tiễn, gắn với các nghi lễ, tín ngưỡng, truyền thuyết và cảm nhận cá nhân của người dân, du khách.
Từ sau khi được phát hiện vào năm 1985, Thánh địa Cát Tiên được nhiều người biết đến không chỉ bởi những kiến trúc thờ thần Shiva đặc trưng của Ấn Độ giáo cổ, mà còn là nơi tham quan, nghiên cứu và dâng hương, cầu nguyện. Đặc biệt, công chúng luôn dành sự quan tâm đến kiến trúc số 1A, nơi có bộ Linga - Yoni bằng đá nguyên khối lớn nhất Việt Nam (có niên đại khoảng từ thế kỷ VIII, theo Báo cáo Kết quả khai quật di tích Cát Tiên 2020 - 2022, của Trung tâm Khảo cổ, thuộc Viện KHXH Vùng Nam Bộ).
Nhiều người truyền tai nhau rằng, chỉ cần leo qua hơn 100 bậc đá lên đỉnh đồi tháp cổ, chạm tay vào Linga - Yoni là có thể kết nối với nguồn năng lượng siêu nhiên, tẩy rửa được ưu phiền, cầu được con cái, may mắn hoặc chữa lành. Một số câu chuyện tâm linh gắn với Thánh địa Cát Tiên vẫn còn sống động trong cộng đồng, nhất là chuyện nhiều cặp vợ chồng sau nhiều năm vô sinh đã đến làm “lễ cầu con” tại Linga - Yoni ở kiến trúc số 1A và đx được toại nguyện. Hay những đoàn hành hương đến thăm khu tháp vào những ngày trăng tròn để thiền định, cầu an và “nạp năng lượng trời đất”…
Có thể thấy, vấn đề tâm linh tại Thánh địa Cát Tiên không chỉ là quá khứ khảo cổ học, mà còn là một hiện thực sống động, đang được tiếp nối từ quá khứ và tái tạo trong đời sống hiện đại, như một kênh giao tiếp giữa lịch sử - con người - vũ trụ.
2. Thực trạng và giải pháp bảo tồn, phát triển Di tích Khảo cổ Cát Tiên
Thánh địa Cát Tiên không chỉ là một khu khảo cổ học tĩnh, mà là một thực thể sống, gắn với cộng đồng địa phương, nơi người dân bản địa, người hành hương và khách du lịch cùng tạo nên dòng chảy văn hóa - tâm linh liên tục. Do đó, việc bảo tồn Di tích Khảo cổ Cát Tiên không chỉ là bảo tồn hiện trường di tích, các hiện vật, mà còn là bảo tồn ký ức, tín ngưỡng, thực hành văn hóa, hướng đến sự phát triển toàn diện và bền vững.
Một yếu tố đặc biệt nâng tầm Thánh địa Cát Tiên chính là không gian thiên nhiên nguyên sơ, đóng vai trò như một “nền tâm linh” lý tưởng. Khu vực di tích nằm cạnh sông Đồng Nai, bao quanh là rừng già rậm rạp, với độ cao trung bình từ 130 - 200m so với mực nước biển, không khí trong lành, ít ô nhiễm, nhiệt độ trung bình hàng năm từ 30 - 35°C. Đây là những điều kiện lý tưởng cho du lịch nghỉ dưỡng - chữa lành - thiền định, bởi theo nhiều nghiên cứu, môi trường sinh thái có ảnh hưởng lớn đến tâm thức và thể chất con người. Không khí sạch giúp cải thiện hô hấp, tĩnh lặng của rừng giúp giảm căng thẳng tâm trí và hệ sinh thái đa dạng kích thích cảm hứng sáng tạo, kết nối nội tâm.
Từ góc độ đầu tư phát triển, Cát Tiên có thể trở thành “Trung tâm du lịch tâm linh gắn với sinh thái” quy mô khu vực nếu được quy hoạch đúng hướng, tích hợp giữa trải nghiệm khảo cổ, hành hương tâm linh và nghỉ dưỡng sinh thái.
So với các trung tâm tôn giáo quen thuộc của Phật giáo hay tín ngưỡng bản địa, Thánh địa Cát Tiên là trường hợp đặc thù và hiếm gặp tại Việt Nam. Đây là một không gian tín ngưỡng Hindu giáo cổ, hình thành trên vùng Nam Tây Nguyên; một khu vực nội địa, xa bờ biển nhưng vẫn giữ được tính nguyên sơ và chưa chịu nhiều tác động thương mại. Chính đặc điểm này tạo nên giá trị độc đáo, đồng thời mở ra tiềm năng phát triển theo nhiều hướng chuyên sâu, bao gồm khảo cổ học, tôn giáo học, nhân học tôn giáo, cũng như du lịch văn hóa và trị liệu tinh thần. Do đó, việc ưu tiên đầu tư nghiên cứu về Hindu giáo cổ tại Thánh địa Cát Tiên là cần thiết, không chỉ dưới góc độ khảo cổ học thuần túy, mà còn ở bình diện liên ngành, kết nối các lĩnh vực như tâm linh học, nhân học tôn giáo và nghiên cứu du lịch văn hóa đương đại.
Trong bối cảnh xã hội hiện đại, khi áp lực tâm lý và nhu cầu tìm kiếm sự cân bằng tinh thần ngày càng gia tăng, những không gian như Thánh địa Cát Tiên có thể đóng vai trò quan trọng. Nơi đây không chỉ gợi mở khả năng phục hồi mối liên hệ giữa con người với nội tâm và thiên nhiên, mà còn tạo điều kiện để tiếp cận, bảo tồn và tái diễn giải chiều sâu văn hóa, tôn giáo cổ xưa.
Dù có giá trị đặc biệt về khảo cổ học, văn hóa, lịch sử và tâm linh, Thánh địa Cát Tiên hiện vẫn chưa được khai thác xứng tầm. Cơ sở hạ tầng du lịch còn đơn giản, hoạt động bảo tồn còn hạn chế, đặc biệt là thiếu chiến lược phát triển gắn với yếu tố tâm linh, văn hóa tinh thần, vốn là “chìa khóa” để tạo sự khác biệt và hấp dẫn so với nhiều điểm đến khác.
Để bảo tồn, phát huy giá trị Di tích Khảo cổ Cát Tiên phát triển toàn diện và bền vững, xin đề xuất một số giải pháp cơ bản sau đây:
- Tăng cường đầu tư cho công tác nghiên cứu, trùng tu, số hóa hiện vật và hiện trường Di tích Khảo cổ Cát Tiên, đồng thời tiến tới lập hồ sơ trình Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên Hợp quốc (UNESCO) công nhận là Di sản văn hóa thế giới.
- Xây dựng hành lang văn hóa tâm linh tại Cát Tiên: quy hoạch khu hành lễ, không gian thiền định, trung tâm trải nghiệm văn hóa Hindu giáo cổ và du lịch chữa lành.
- Tích hợp giáo dục tâm linh, văn hóa truyền thống vào chương trình trải nghiệm cho du khách, đặc biệt là học sinh, sinh viên và người thực hành tâm linh hiện đại.
-Phát triển du lịch cộng đồng, với sự tham gia của người dân địa phương trong vai trò hướng dẫn viên, người kể chuyện văn hóa, người tổ chức nghi lễ truyền thống.
Nguyễn Văn Tiến
